آداب و رسوم شب یلدا

شب یلدا که به شب چله نیز معروف است یکی از کهن‌ترین جشن‌های ایرانی ست که هر ساله در ۲۱ دسامبر توسط ایرانیان سراسر جهان برگزار می‌شود. یلدا جشن انقلاب زمستانی است. آخرین شب پاییز و طولانی ترین شب سال است. از آنجایی که در زمستان روزها بلندتر و شب ها کوتاه تر می شوند، ایرانیان آخرین شب پاییز را به عنوان تجدید خورشید و پیروزی نور بر تاریکی جشن می گیرند. در شب یلدا مردم به صورت دسته جمعی از دوستان یا اقوام معمولاً در خانه پدربزرگ ها و مادربزرگ ها یا سالمندان دور هم جمع می شوند تا طولانی ترین شب سال را با خوردن آجیل و میوه، خواندن اشعار حافظ، دعای خیر و گفتگو و خوشی پشت سر بگذارند. همه با هم می خندیم تا به گرمی به زمستان خوشامد بگوییم و یک وداع شاد با پاییز.

منظور از یلدا چیست؟

یلدا به معنای تولد است و شب یلدا به بلندترین شب سال یا انقلاب زمستانی گفته می شود. ایرانیان باستان بر این باور بودند که این شب مصادف با تولد میترا یا مهر، ایزدبانوی اساطیری نور در ایران باستان است.

آداب و رسوم شب یلدا در ایران چگونه برگزار می شود؟

غذا خوردن یک قسمت خوشمزه شب یلدا است. ایرانیان در این شب خاص آجیل، هندوانه و انار می خورند و آخرین میوه های باقی مانده از تابستان را با هم تقسیم می کنند. میوه های شب یلدا دارای اهمیت نمادین نیز هستند. برخی بر این باورند که هندوانه با شکل کروی خود نماد خورشید است و برخی دیگر معتقدند که خوردن هندوانه از آسیب دیدن بیماری های زمستانی جلوگیری می کند. انار همچنین نماد تولد است و دانه های قرمز روشن آن نماد درخشش زندگی است.

خواندن اشعاری از دیوان حافظ (فال حافظ) از سنت های سرگرم کننده شب یلدا است. هر یک از اعضای یک خانواده یا گروهی از دوستان آرزویی می‌کنند – در حالی که آن را مخفی نگه می‌دارند – و به‌طور تصادفی کتاب را باز می‌کنند. سپس بزرگ‌ترین عضو خانواده یا دوستان شعری که به‌طور تصادفی انتخاب شده را با صدای بلند می‌خواند. از آنجایی که اعتقاد بر این است که شعر تفسیر آرزو و روش تحقق آن است، تفسیر شعر و حدس زدن آرزوهایی که دیگران می کنند سرگرم کننده است. به این ترتیب آخرین و طولانی ترین شب پاییز به خوشی به پایان می رسد و اولین روز بزرگ زمستان آغاز می شود.

شب یلدا و سنت های آن به قدری سرگرم کننده و جالب است که در سال 2008 رسماً به فهرست گنجینه های ملی ایران اضافه شد. همچنین شب یلدا در کشورهایی مانند افغانستان، ازبکستان، تاجیکستان، ترکمنستان و برخی از کشورهای قفقاز جشن گرفته می شود. کشورهایی مانند آذربایجان و ارمنستان در حالی که سنت های مشابهی دارند.

چه کشورهایی شب یلدا را جشن می گیرند؟

به جز ایران، شب یلدا یا انقلاب زمستانی در برخی کشورهای دیگر از جمله افغانستان، پاکستان، تاجیکستان، آسیای شرقی، اسکاتلند، آفریقا، بولیوی، پرو، اکوادور و روسیه با آداب و رسوم، غذاها و سنت های متفاوت برگزار می شود.

میوه‌های شب یلدا

دو میوه معروف این شب انار و هندوانه است که در کنار دیگر میوه ها در سفره قرار میگیرد.

آداب و رسوم شب یلدا در تهران

تهرانی‌ها با میوه‌های تازه فصل پاییز و میوه‌های خشک شده تابستان و آجیل از میهمانان پذیرایی می‌کردند و معتقد بودند که خوردنی‌های سفره شب یلدا مثل خوراکی‌های پای سفره هفت‌سین، می‌تواند طبیعت گرم را سرد طبیعت سرد را گرم کند به این صورت کسانی که از گرمی مزاج رنج می‌بردند، هندوانه و انار و کسانی که از سردمزاج بودن‌شان ناراحت بودند توت، کشمش و خرما می‌خوردند.

‌آجیل شب یلدا نیز از دیگر تنقلات تهرانی‌ها بود که ترکیب آن نشانی از اعتقاد و تجربه اهالی تهران قدیم به خواص گوناگون میوه‌های خشک شده بود که به‌عنوان «آخشیج» (تضادها) کاربرد داشت.»از دیگر سرگرمی‌های خانواده‌های تهران در آن شب قصه‌گویی و داستان‌سرایی بزرگترهای خانواده برای کوچکترها پای کرسی بود؛ از جمله داستان‌هایی که در آن شب نقل می‌شد شامل قصه خیر و شر، سنگ صبور، ماه‌پیشونی و… بود.

آداب و رسوم شب یلدا در اصفهان

آجیل شب یلدا: کشمش، گردو، بادام، قیسی، برگه زردآلو یا برگه گلابی، جوزقندی، انجیر و خرما.
میوه شب یلدا: انار، هندوانه، سیب، گلابی انباری.
نوشیدنی شب یلدا: به‌طور معمول چای و شربت و اگر برف باریده باشه، مخلوط برف و شیره انگور.
خوراک شب یلدا: معمولا ماهی پلو و در غیر اینصورت یکی از غذاهای محلی مثل: کوفته، گندی، چرب و شیرین و …

در اصفهان همیشه بحث «چله بزرگ» و «چله کوچک» مطرح بوده. به این صورت که به چله بزرگه، «چله» می‌گویند و منظور از روز آخر پاییز تا ۱۰ بهمن است و چله کوچیکه، از ۱۰ بهمن تا ۳۰ بهمن است. نکته دیگر در مورد این شب در اصفهان این است که، خود شب چله را هم به دو بخش «چله زری» (زن) و «عمو چله» (مرد) نام‌گذاری می‌کردند و دلیل این نام‌گذاری به این خاطر است که از گذشته‌های دور تا کنون، همه موجودات و اشیا را بر اساس جنس مذکر و مؤنث تقسیم می‌کردند. اما آیین شب یلدا در اصفهان مثل خیلی از شهرهای دیگر این استان و باقی استان‌های کشور به صورت خانوادگی برگزار می‌شود و همه اعضای خانواده به این مناسبت دور هم جمع می‌شوند و با پهن کردن سفره‌ای با نام «سفره شب چله»، این شب را جشن می‌گیرند.

آداب و رسوم شب یلدا برای عروس

بنا بر رسوم ما ایرانی ها خانواده داماد در شب یلدا به منزل خانواده تازه عروس می روند و برای عروس کادویی به نام شب چله ای می برند. خانواده عروس نیز خودشان را برای پذیرایی از خانواده تازه داماد آماده می‌کنند. گاهی اوقات خانواده های نزدیک نیز آنها را همراهی کرده و همگی با هم طولانی ترین شب سال را جشن می گیرند.شب یلدا برای تازه عروس

کلیه این مواردی که در ادامه اشاره می شود بصورت تشریفاتی برای هدایای شب یلدای عروس است و لزومی بر اجرای آن توسط خانواده ها نیست و عدم رعایت هر یک از آنها نباید باعث دلخوری و یا توقع از سوی طرفی شود.

• انواع آجیل
• کله قند تزیین شده
• سبد میوه همراه با تزئینات مانند هندوانه تزیین شده، انار، لبو، آناناس، کدوتنبل، موز و …
• پالتو یا لباس زمتسانی و یا پارچه
• طلا یا هدیه نقدی
• انواع نقل و پشمک و شیرینی جات
• دیوان حافظ

آداب و رسوم شب یلدا در شیراز

بیشترین خوراکی شب یلدا که رایج تر نیز می باشد، آجیل شیرین است که ترکیبی از قصبک، نخود چی، کشمش، توت خشک، مویز، انجیر، مغز بادام، مغز گردو، شکر پنیر، خرک، برنجک، برگه هلو می باشد و همچنین میوه هایی که در فصل زمستان وجود دارد نیز جزو خوراکیهای شب یلدا محسوب می گردند.

فال کلوک مخصوص بانوان است. مرسوم است که کلوکی به مجلس می آورند و هر کدام از خانم ها علامت یا نشانه ای در کلوک می اندازد و بعد دختر بچه ای جلو آمده و دست در کلوک می کند و یکی از نشانه های داخل کلوک را در آورده و به دیگران نشان می دهد و بعد زنی ترانه محلی می خواند و هر شخصی از ترانه ی مخصوص به خود به نتیجه ای می رسد البته به جای ترانه از اشعار ناب حافظ هم می خوانند:

خوشا امشو که مهمون شمایم

کبوتر وار در بوم شمایم

ترشرویی مکن بر روی مهمون

خدا دوند که فردا شو کجایم

آداب و رسوم شب یلدا در لرستان

در این شب نوجوانان و جوانان با تاریک شدن هوا به پشت بام منازل همسایه رفته و شالی را به حیاط منزل آویزان می‌کنند و با سردادن شعار جمعی “امشو اول قاره، خیر د هونت بواره، نون و پنیره و شیره، کیخا حونت نمیره” از صاحبخانه می‌خواهند تنقلات شب یلدا را در شال آنها بریزد.

تهیه گندم، کنجد و شاهدانه که به اصطلاح عامیانه به آن “گندم شادونه” می‌گویند، نخود، کشمش، پسته، بادام، گردو و انواع شیرینی‌های محلی از جمله تنقلاتی است که مردم این دیار در شب یلدا از آنها استفاده می‌کنند.

غذای مخصوص مردم لرستان در شب یلدا بوقلمون، گوسفند، سبزی پلو ماهی و خورشت سبزی است. بنا به سنت دیرینه، اغلب خانواده‌های لرستانی شب یلدا را در کنار بزرگان طایفه به ویژه پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌های خود سپری می‌کنند.
خواندن دیوان حافظ و تفال به آن، شاهنامه فردوسی و داستان سرایی از دیگر آدابی است که در شب یلدا زینت بخش محافل گرم مردم این دیار بوده و از محبوبیت ویژه‌ای نیز نزد مردم برخوردار است.

آداب و رسوم شب یلدا در گیلان

در این شب معمولا افرادکوچک فامیل به خانه بزرگترها رفته و درکنار سایر اقوام خود جشن گرفته و به خوردن خوراکی های مخصوص این شب و خواندن حافظ و شاهنامه می پردازنند.

یکی از چیزهایی که مردم شهرها و روستاهای گیلان حتما آن را برای گذاشتن بر روی سفره شب یلدای خود تهیه می کنند هندوانه است زیرا آنها معتقدند که هر کس در شب چله هندوانه بخورد در تابستان احساس تشنگی نکرده و در زمستان نیز سرما را حس نمی کند.

یکی دیگر از میوه های محلی که حتما باید در سر سفره شب یلدای گیلانیان وجود داشته باشد در زبان محلی به آن «آوکونوس» یا به زبان فارسی ازگیل گفته می شود که روش خاصی برای تهیه آن وجود دارد. مردم این استان در فصل پاییز، ازگیل خام را تهیه و در خمره ای که آن را از آب و مقداری نمک پر کرده اند می ریزند و خمره را در گوشه‌ای خارج از هوای گرم اتاق می‌گذارند.

ازگیل سفت و خام، پس از مدتی پخته و آبدار و خوشمزه می‌شود، آوکونوس یا ازگیل آب کرده در اغلب خانه‌های گیلان تا بهار آینده یافت می‌شود و هر وقت هوس کنند ازگیل تر و تازه و پخته و رسیده و خوشمزه بخورند آن را از خمره بیرون آورده و با نمک و گلپر میل می کنند.

آداب و رسوم شب یلدا در مازندران

شب یلدا یا به زبان محلی «چله شو» در مازندران آیین و رسوم خاصی دارد. تدارکات این شب مهم از چند روز قبل آغاز می‌شود و در آخرین روز ماه پاییز کارها همراه با خانه‌تکانی و دانه کردن انار و پاک کردن برنج برای شام شب ادامه پیدا می‌کند.
یکی دیگر از آداب و رسوم شب یلدا در مازندران این است که از سال‌های دور رسم بر این بوده که حتما در شب یلدا سبزی پلو همراه با مرغ، اردک یا ماهی بخورند و با خوردن این غذا به استقبال زمستان بروند. در گذشته زنان از چند روز قبل از شب یلدا به صحرا می‌رفتند تا با دستان خودشان سبزی‌های مخصوص سبزی پلو شام شب یلدا را بچینند و آماده کنند. فسنجان با مرغ یا اردک و نیز کوکو سبزی هم یکی دیگر از غذاهای مخصوص مهمانی شب یلدا در اغلب شهرها و روستاهای مازندران است.خوردن انار، ماست، میوه، آجیل و تنقلاتی مثل گندم برشته، تخم بو داده هندوانه و کدو، کدو حلوایی پخته و مزه‌دار شده با دارچین و عسل و آجیل و میوه خشک که به همه آن‌ها «شب چره» می‌گویند از جمله آداب و رسوم شب یلدا در مازندران و از اوجب واجبات است. در آیین و رسوم شب یلدا در مازندران به میوه‌های شب یلدا «کِنِس» می‌گویند.

آداب و رسوم شب یلدا در تبریز

در آذربایجان شرقی به هندوانه شب یلدا، «چیلله قارپیزی» گفته می‌شود. وجود این میوه در مراسم شب یلدا و خوردن آن به همراه خانواده طرفداران زیادی دارد؛ دلیل این استقبال به باوری قدیمی بازمی‌گردد که می‌گوید با خوردن چیلله قارپیزی، می‌توان در برابر سوز و سرمای زمستان و انواع بیماری مقاوم شد.

برخلاف امروزه، که هر خوراکی یا میوه‌ای در اکثر فصل‌های سال قابل‌دسترس است، در گذشته برای اجرای آداب و رسوم و تهیه تنقلات شب یلدا از ماه‌ها قبل آماده می‌شدند. از فصل تابستان، مقداری هندوانه و خربزه برای شب یلدا ذخیره می‌کردند و استفاده . انجام این کار شیوه‌های جالبی داشت. برای مثال هندوانه و خربزه را در پوشش‌های توری قرار می‌دادند و از بلندی آویزان می‌کردند، یا آن‌ها را در پوششی از کاه می‌گذاشتند. با این شیوه‌های سنتی، از خراب شدن میوه‌ها جلوگیری می‌کردند. تدبیر اندیشیدن از چند ماه قبل برای برگزاری این مراسم را می‌توان نوعی شور و انتظار برای به پا داشتن آداب و رسوم شب یلدا تلقی کرد که ریشه در پایبندی هم‌وطنانمان به آداب و سنت‌های اصیل ایرانی دارد. جالب است بدانید که در برخی نقاط آذربایجان مرسوم است که پس از خوردن میوه‌های شب یلدا، پوست آن‌ها در آب روان بریزند و معتقدند این کار برایشان خوش‌یمن است.

همچنین در نخستین سال ازدواج زوج‌های جوان تبریزی، پدر عروس برای سفره شب یلدای دختر و دامادش مقداری آجیل، هندوانه، شیرینی و پارچه هدیه می‌فرستد.

قاورقا یکی از محبوب‌ترین تنقلات استان‌های آذربایجان شرقی و غربی است که در بعضی نقاط دیگر کشور هم خورده می‌شود. این خوراکی پرطرفدار، مخلوطی از گندم برشته و شاهدانه است که در کنار لبو، حلوای گردو، و خشکبارهایی مانند مویز، بادام و سنجد، سفره شب یلدا را آب و رنگ می‌بخشد.

آداب و رسوم شب یلدا در مشهد

در گذشته هر میهمان برای رفتن به شب نشینی، چراغی را همراه خود می‌برده و به دلیل فراوانی چراغ‌ها از عبارت چهل چراغ یا شب چراغ استفاده شده است.
چهل چراغ یا شب چراغانی نشانه کثرت است. در واقع اصطلاح شب چله هم که خراسانی‌ها برای شب یلدا در مشهد استفاده می‌کنند، گرفته از شب چراغ است.

یکی از آداب و رسوم شب یلدا در مشهد و خراسان جنوبی مراسم کف زدن است.
آیا می‌دانید کف چیست و به چه می‌گویند؟
کف یک نوع شیرینی یا شربت سنتی است.رسم بر این است که بعد از خوردن هندوانه، پوست هندوانه را به پشت بام همسایه می‌اندازند تا اگر استطاعت خرید این میوه را ندارد پوست آنرا بتراشد و بخورد. پرتاب پوست هندوانه تا بام همسایه‌ هفتم ادامه دارد.
این نیز یکی از جالب‌ترین آداب و رسوم شب یلدا در مشهد و نیز در دیگر شهرها می‎باشد.

بعضی از افراد قصه گفتن و خواندن شاهنامه را هم به مراسم یلدایی خود اضافه می‌کنند.
همچنین قصه‌هایی که در بین مردم عامه از جایگاه خاصی برخورار بوده مانند داستان امیر ارسلان نامدار بیان می‌شود.
این سنت نسل به نسل و سینه به سینه محفوظ مانده و همچنان رنگ و بویی خاصی دارد.
از سنت‌های کهن شب یلدا، چله بردن برای خانواده عروس است.اصطلاحاً به این سینی مسی پر از تحفه “خوانچه” یا “خونچه” می‌گویند. طبق‌های هدیه معمولاً از جنس مس هستند و روی آن با سفره‌های قرمز گلدوزی شده پوشانده شده‌اند.
این سینی‌ها پر از ظرف‌های میوه، قواره‌های پارچه، خشکبار، کله قند، شیرینی و تکه‌ایی طلا برای عروس می‌باشند.
همه این هدایا با نوارهای رنگی و گل تزیین شده‌اند.

میوه‌های رایج موجود در خوانچه:

• انار
• انگور
• پرتقال
• سیب
• گلابی
• هندوانه